Een blind vlek, of ook wel: 'de mystiek der zichtbare dingen'

Angst en schoonheid. Louis Couperus, de mystiek der zichtbare dingen is een essay van Bas Heijne gewijd aan de schrijver Louis Couperus dat verscheen in 2013 bij uitgever De Bezige Bij. De schrijver ontving voor dit essay de tweejaarlijkse J. Greshoff-prijs.

Het essay is een persoonlijke confrontatie met de vraag wat Couperus ons, moderne mensen, nog te zeggen heeft. Belangrijk is de rol van de mystiek. Het mystieke betekent bij Couperus dus niet noodzakelijk: er bestaat een bovennatuurlijke verklaring. Eerder: er bestaat iets wat zich niet laat verklaren. Dat onderscheid is belangrijk.

Wij beschouwen onszelf graag als moderne, rationele mensen. We verklaren de wereld wetenschappelijk, psychologisch en maatschappelijk. We denken dat we ons hebben bevrijd van bijgeloof, noodlot en mysterie. Maar de mens zelf is daarmee niet veranderd. We worden nog steeds verliefd, zijn jaloers, verlangen naar schoonheid, zijn bang voor de dood, zoeken naar betekenis, ervaren soms iets wat ons ontroert zonder dat we precies weten waarom. En we kunnen nog steeds het gevoel hebben dat er iets achter de dingen zit.

Dat is precies waarom Couperus volgens Heijne zo hedendaags is: zijn personages zijn gevangen in moderne omstandigheden, maar hun innerlijke leven is helemaal niet zo rationeel of modern. De mens wordt voortgedreven door krachten die hij zelf nauwelijks begrijpt. Heijne schrijft daarmee eigenlijk tegen het idee in dat modernisering automatisch betekent dat de mens rationeler wordt.

Het paradoxale

Heijne laat zien dat het niet-moderne niet iets is wat we simpelweg achter ons hebben gelaten. Het zit in ons. De behoefte aan mysterie, het vermoeden van een onzichtbare samenhang, angst voor het onbekende, verlangen naar transcendentie, ontzag voor schoonheid — dat zijn geen primitieve resten die verdwijnen zodra een mens voldoende ontwikkeld of rationeel is geworden. Ze blijken juist onderdeel te zijn van het mens-zijn.

Couperus probeert die ervaring bovendien niet op te lossen. Hij maakt haar zichtbaar. Zijn literatuur zegt eigenlijk: ik weet niet wat dit betekent, maar ik weet dat ik het ervaar.

En misschien is dat voor Heijne uiteindelijk de waarde van literatuur: ze hoeft het antwoordloze waarom niet te beantwoorden. Ze kan ons leren om ermee te leven. De jury van de J. Greshoff-prijs vatte Heijnes benadering mooi samen als een zoektocht naar het "antwoordloze waarom" en naar de manier waarop literatuur betekenis kan geven aan een leven dat misschien geen uiteindelijke betekenis heeft.

In één zin

Angst en schoonheid gaat uiteindelijk over het inzicht dat de moderne mens weliswaar rationeler is geworden, maar daarmee zijn oude, mysterieuze, angstige en naar betekenis verlangende natuur niet heeft afgelegd — en dat juist Couperus die kant van ons mens-zijn uitzonderlijk goed zichtbaar maakt.

Blinde vlek

En ik dacht daarbij aan de bijzondere, vaak bizarre actuele verhalen. Die passen bij de mensheid, dichtbij ons staan, maar een bepaalde mate van onverklaarbaarheid hebben. Met het verhaal van Heijne ga ik ze iets meer begrijpen. Ze spelen (dus) gewoon in onze moderne tijd. Hebben we niet een blinde vlek voor deze in het oog springende gebeurtenissen? Voorbeelden:

A) Het rovershol van Zuidlaren - december 2013

In een hol in een bosperceel nabij Zuidlaren hield de politie twee inwoners van Kosovo van 38 en 25 jaar aan. De mannen konden zich niet legitimeren en daarnaast vonden agenten in de nabijheid van de twee diverse goederen die vermoedelijk buit waren gemaakt bij woninginbraken. Het duo werd overgebracht naar het politiebureau en is daar voor nader onderzoek ingesloten.

RTL NIEUWS 28 december 2013 - Politie haalt holbewonersuit uit bos Zuidlaren

AD - 30 december 2013 - Derde aanhouding om rovershol

B) Topvolleyballers met kettingzaag begraven in Spaanse boomgaard - mei 2014

Op 26 mei werden in een boomgaard bij Murcia, twee zwaar verminkte lichamen gevonden waarvan de politie een sterk vermoeden had dat het om de Nederlandse topvolleybalster Visser en haar man Severein ging. Ze lagen begraven op een halve meter diepte. Vier dagen later bevestigde de Spaanse politie na DNA-onderzoek dat de gevonden stoffelijke overschotten van Visser en Severein waren.

Weblog Edwin Swinkels (2013) - Een marmergroeve, een vakantiehuis en een citroenboomgaard

C) Vader vermoord beide zoontje uit wraak op moeder - 2013

Na 13 dagen zoeken, op zondag 19 mei, vond een wandelaar twee lichamen in een grote afwateringsbuis bij Cothen, aan het Amsterdam-Rijnkanaal. DNA-onderzoek bevestigde twee dagen later dat het om Ruben en Julian ging.